De kunstschool als ecosysteem

De uitwisseling tussen artistiek onderzoek en onderwijs. Een staalkaart van de acht Vlaamse kunsthogescholen

Assia Bert

De ontwikkeling van artistiek onderzoek is in Vlaanderen niet los te koppelen van de academisering van het hoger kunstonderwijs. De Bolognaverklaring van 1999 legde de basis voor de huidige organisatie van het hoger onderwijs in Europa, met onder meer de invoering van de bachelor-masterstructuur.¹ In Vlaanderen werd beslist dat de kunsthogescholen academische masteropleidingen zouden aanbieden. Dit impliceerde dat de opleidingen meer en expliciet moesten inzetten op het trainen van onderzoeksvaardigheden en het ontwikkelen van een onderzoeksgerichtheid. De hervormingen gingen van start in het academiejaar 2004-2005. In het kader van de academisering groepeerden de departementen voor audiovisuele en beeldende kunsten en muziek en podiumkunsten zich vanaf 2013 in zogenaamde Schools of Arts.² Kenmerkend voor de organisatie van Schools of Arts is dat zij administratief deel uitmaken van een hogeschool, maar ook vertegenwoordigers van de universiteit in hun bestuur hebben.³ De Schools of Arts ontwikkelen autonoom een eigen onderwijs- en onderzoeksbeleid. De academisering leidde ertoe dat onderzoek een centrale praktijk wordt binnen het hoger kunstonderwijs. Onderwijsprogramma’s omvatten voortaan opleidingsonderdelen gericht op onderzoekscompetenties. Schools of Arts voorzien niet alleen in bachelor- en masteropleidingen maar, via de samenwerking met universiteiten, ook in een derde cyclus: het doctoraat in de kunsten.

De herstructurering van het hoger onderwijs in Vlaanderen en de start van de academisering van de kunsthogescholen liggen inmiddels zo’n twintig jaar achter ons. In die periode ontwikkelde artistiek onderzoek zich tot een volwaardig, maar nog steeds evoluerend domein, gedragen door de onderzoeksafdelingen van de kunsthogescholen. Hoewel deze elkaar ontmoeten binnen de Vlaamse Hogescholenraad en via projectmatige samenwerkingen, blijft structurele uitwisseling tussen instellingen een aandachtspunt.

Het project Landschapstekening: onderzoek in de kunsten in Vlaanderen speelt hierop in. Als samenwerkingsinitiatief tussen alle Vlaamse kunsthogescholen bracht het via discussielunches reflecties samen over de organisatie en ontwikkeling van artistiek onderzoek. Dit artikel komt voort uit dit project en stelt de ontmoeting tussen schools of arts centraal, met de uitwisseling tussen onderzoek en onderwijs als thematische invalshoek. Het artikel vormt een geschreven dialoog aan de hand van acht casussen uit de Vlaamse schools of arts: Sint Lucas Antwerpen, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen, Koninklijk Conservatorium Antwerpen, RITCS, Koninklijk Conservatorium Brussel, KASK & Conservatorium, PXL-MAD en LUCA School of Arts.

De acht bijdragen documenteren niet alleen uiteenlopende casussen, maar articuleren gezamenlijk ook drie centrale tendensen binnen het hedendaagse artistieke onderzoek. Ten eerste de relatie met de artistieke praktijk. Ten tweede de positionering van onderzoek binnen bredere maatschappelijke vraagstukken. Ten slotte de verschuiving van kennisproductie als individueel proces naar een collaboratieve en relationele praktijk. De drie tendensen worden hieronder toegelicht aan de hand van de casussen. Om overlap te vermijden, wordt elke casus slechts één keer besproken, hoewel verschillende casussen meerdere tendensen illustreren.

Mathias Moors, Adri de Vugt en Thomas De Baets (LUCA School of Arts) introduceren het concept van de “reflective practitioner”, waarbij ze artistiek onderzoek karakteriseren als een praktijk die vanuit de persoonlijke positie en ervaringen van de kunstenaar tot kennisproductie komt. Ook Jeroen Billiet (Koninklijk Conservatorium Brussel) vertrekt vanuit de verankering van artistiek onderzoek in praktijk, hij spreekt over artistiek onderzoek als “a way of being in practice”. Anne-Lise Brevers (Koninklijk Conservatorium Antwerpen) biedt inzicht in de didactische methode die ze binnen het vak Embodied Theory voor masterstudenten Dans inzet om theorie en praktijk te integreren. Yuki Okumura (Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen) deelt die pedagogische benadering, wat leidt tot wat hij een "embodied self-portrait" noemt.

Casussen rond dekolonisatie, technologie en ecologie delen de nadruk op de maatschappelijke situering van de onderzoekspraktijken. Rosine Mbakam (KASK & Conservatorium) bevraagt machtsstructuren en verkent deconstructie, zowel binnen een persoonlijk als een collectief proces met studenten. Ook wordt haar positie als enige Zwarte filmdocent binnen de kunsthogeschool op scherp gesteld. Ellen Gillard en Jori Galama (RITCS) introduceren de jaarlijks terugkerende Winter School als een leer- en werkmoment waarin uitwisselingen tussen studenten en onderzoekers centraal staan en waarin “ongemak” expliciet opgezocht wordt. Frederik De Bleser, Cèlia Tort Pujol, Myrthe Bokelmann en Lieven Menschaert (Sint Lucas Antwerpen) benoemen de angst onder studenten dat AI hun mogelijkheden in het werkveld zal overnemen. Met hun methodologie “Craft AI” begeleiden ze de verschuiving van een afhankelijke omgang met AI-tools naar een positie als creator met agency.

Tot slot vertrekken Guus Vandeweerd en Anneleen Swillen (PXL-MAD School of Arts) vanuit een posthumanistisch perspectief. Hun masterseminar fungeert als een laboratorium voor “co-learning ecologies”. In plaats van de lineaire overdracht van docent-onderzoeker naar student, experimenteren ze met horizontale structuren waarin kennisproductie en discursieve praktijken meerstemmig en veelvormig worden.

Precies in deze verschuiving van overdracht naar uitwisseling tonen de bijdragen hun grootste kracht: de nexus tussen onderzoek en onderwijs verschijnt hier niet als een eenrichtingsproces, maar als een dynamisch veld van wederzijdse beïnvloeding, dat zich niet enkel binnen instellingen, maar ook in (inter)nationale samenwerkingen manifesteert, mede mogelijk gemaakt door de versterkte mobiliteit binnen het Europese hoger onderwijs.

De casussen vormen een staalkaart van mogelijke wisselwerkingen tussen onderzoek en onderwijs en hun wederzijdse impact. FORUM+ publiceert regelmatig bijdragen die expliciteren hoe de nexus tussen onderwijs en onderzoek vorm krijgt binnen een onderzoeksproject of opleiding.⁴ Laat deze bijdrage een uitnodiging zijn om verder te investeren in de uitwisseling tussen onderzoek en onderwijs.

Dankwoord

Het project Landschapstekening: onderzoek in de kunsten in Vlaanderen werd financieel mogelijk gemaakt door het samenwerkingsfonds van de strategische alliantie tussen Erasmushogeschool Brussel, Hogeschool Gent en AP Hogeschool Antwerpen. Voor de voorbereiding en begeleiding van de gesprekken werd gebruik gemaakt van de methodiek voor de landschapstekening van Kunstenpunt.

De AI-tool ChatGPT werd gebruikt voor de Engelse vertaling en redactionele hulp. Er werd geen gebruikgemaakt van AI voor inhoudelijke analyse, interpretatie of bronverwerking. De auteur draagt de volledige verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke tekst.

+++

Assia Bert (zij/haar)

draagt als redactiecoördinator bij FORUM+ en stafmedewerker onderzoekscoördinatie aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen bij aan de ontwikkeling en ondersteuning van artistiek onderzoek. Vanuit een ambitie tot ontmoeting en uitwisseling binnen het Vlaamse onderzoekslandschap initieerde zij in 2025–2026 het project Landschapstekening: onderzoek in de kunsten in Vlaanderen.

assia.bert@ap.be

Noten